स्त्री शिक्षणाचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांना अभिवादन.
पुणे खबर दि.३ जानेवारी २०२६
भारतीय समाजव्यवस्थेत स्त्रियांना शिक्षणाचे दालन खुले करून देणाऱ्या आणि सामाजिक समतेचा पाया रचणाऱ्या पहिल्या महिला शिक्षिका क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांची आज जयंती. ज्या काळात स्त्रियांनी शिकणे हे पाप मानले जात होते, अशा कठीण काळात त्यांनी शिक्षणाची मशाल हाती घेऊन अज्ञानाचा अंधार दूर केला. त्यांचे जीवन म्हणजे केवळ एक इतिहास नसून तो आधुनिक भारताच्या परिवर्तनाचा प्रेरणादायी प्रवास आहे.
शिक्षणासाठी सोसले अतोनात कष्ट
३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे जन्मलेल्या सावित्रीबाईंचा विवाह बालपणातच महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्याशी झाला. ज्योतिरावांच्या प्रोत्साहनामुळे त्या शिक्षित झाल्या आणि १८४८ मध्ये पुण्याच्या भिडे वाड्यात त्यांनी मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. हा प्रवास सोपा नव्हता; शाळेत जाताना सनातनी लोकांकडून त्यांच्यावर दगड-शेण फेकले जात असे. मात्र, न डगमगता त्यांनी आपला प्रवास सुरू ठेवला, ज्यामुळे आज भारतीय स्त्रिया सन्मानाने शिकत आहेत.
केवळ शिक्षिकाच नव्हे, तर थोर समाजसुधारक
सावित्रीबाईंचे कार्य केवळ शाळा काढण्यापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजातील विधवांची दुःखद स्थिती बदलण्यासाठी ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ सुरू केले आणि स्वतः एका विधवेच्या मुलाला (यशवंत) दत्तक घेऊन समाजासमोर एक नवा आदर्श ठेवला. विधवांचे केशवपन थांबवण्यासाठी त्यांनी न्हाव्यांचा संप घडवून आणला, ही त्या काळातील एक मोठी क्रांती होती.
साहित्य आणि सत्यशोधक चळवळ
महात्मा फुले यांनी स्थापन केलेल्या ‘सत्यशोधक समाजा’च्या कार्यात सावित्रीबाईंचा मोलाचा वाटा होता. त्या एक संवेदनशील कवयित्रीही होत्या. त्यांच्या ‘काव्यफुले’ आणि ‘बावन्नकशी सुबोध रत्नाकर’ या काव्यसंग्रहांतून त्यांनी शिक्षण आणि आत्मसन्मानाचा संदेश दिला. ज्योतिरावांच्या निधनानंतरही त्यांनी या चळवळीचे नेतृत्व समर्थपणे पेलले.
मानवतेच्या सेवेसाठी सर्वोच्च बलिदान
१८९७ मध्ये पुण्यात जेव्हा प्लेगची भीषण साथ आली, तेव्हा सावित्रीबाईंनी स्वतःच्या प्राणाची पर्वा न करता रुग्णांची सेवा केली. एका आजारी मुलाला खांद्यावर घेऊन दवाखान्यात पोहोचवताना त्यांना स्वतःला प्लेगची लागण झाली आणि १० मार्च १८९७ रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली. मानवतेच्या सेवेसाठी दिलेले हे त्यांचे सर्वोच्च बलिदान आजही सर्वांच्या मनात घर करून आहे.
सावित्रीबाई फुले यांनी पेरलेल्या शिक्षण आणि समतेच्या विचारांमुळेच आजची स्त्री स्वावलंबी बनली आहे. त्यांचे विचार आजही प्रत्येक पिढीसाठी मार्गदर्शक दीपस्तंभ ठरत आहेत.
